«Το σκάκι είναι στην ουσία του ένα παιχνίδι, στη μορφή του μία τέχνη και στην εκτέλεσή του μία επιστήμη»
Baron Tassilo
Η εκπαιδευτική αξία του σκακιού και τα οφέλη
από την ενασχόληση των παιδιών με το σκάκι
Τα τελευταία χρόνια το σκάκι γνωρίζει μεγάλη άνθηση παγκοσμίως, ιδιαίτερα
στις νεαρές ηλικίες. Πολλοί γονείς αποφασίζουν να εγγράψουν τα παιδιά τους
σε κάποιο σκακιστικό σύλλογο, αναγνωρίζοντας ότι το σκάκι βοηθάει στη διά‐
πλαση του χαρακτήρα και στην ανάπτυξη του τρόπου σκέψης τους. Παρακάτω,
συνοψίζονται τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν το σκάκι ένα πολύ χρήσιμο ερ‐
γαλείο για τη διαπαιδαγώγηση των νέων, όπως έχει αποδειχθεί από πλήθος ε‐
ρευνών παγκοσμίως, οδηγώντας περισσότερες από 30 χώρες στο να εντάξουν το
σκάκι στο επίσημο σχολικό τους πρόγραμμα (Ρωσία, Ισλανδία, Καναδάς, Βουλ‐
γαρία, Ισπανία, Βενεζουέλα, Τουρκία κ.α., ενώ πρόσφατα η Αρμενία έγινε η
πρώτη χώρα που έκανε το σκάκι υποχρεωτικό μάθημα στο δημοτικό!).
Καταρχήν, το σκάκι είναι ένα άθλημα που απευθύνεται σε όλες τις ηλικίες,
από το νηπιαγωγείο μέχρι και την τρίτη ηλικία. Έτσι, σε αντίθεση με άλλα αθλή‐
ματα, μπορεί να γεμίσει δημιουργικά το χρόνο ενός συνταξιούχου ή ενός παπ‐
πού με το εγγόνι του. Μαθαίνοντας, δηλαδή, κάποιος να παίζει σκάκι μπορεί να
αποκτήσει ένα ευχάριστο χόμπι για όλη του τη ζωή.
Το σκάκι, όπως και όλα τα παιχνίδια, προσφέρει στα παιδιά, συναισθήματα
χαράς, διασκέδασης και ευγενούς άμιλλας. Επιπλέον, παρέχει την ευχαρίστηση
της συμμετοχής σε μια ανταγωνιστική δραστηριότητα με συνομήλικους, μέσα
από την οποία αναπτύσσεται η ικανότητα της επικοινωνίας με τους γύρω μας.
Αυτή είναι μια από τις βασικότερες διεργασίες κοινωνικοποίησης ενός νεαρού
ατόμου, φέρνοντάς το έτσι σε επαφή με άλλα άτομα διαφορετικής ηλικίας, εθνι‐
κότητας, φύλου, σωματικής διάπλασης και χαρακτήρα.
Επίσης, τα παιδιά που συμμετέχουν σε ομαδικούς αγώνες σε επίπεδο σχο‐
λείου ή συλλόγου αποκτούν ομαδικό πνεύμα. Στις διοργανώσεις αυτές, κάθε
συμμετέχων προσπαθεί να εξυπηρετήσει το καλό του συνόλου. Το βασικότερο
όφελος από τα ομαδικά πρωταθλήματα είναι η χαλιναγώγηση του «εγώ» του
σκακιστή και η πειθαρχία στο συμφέρον της ομάδας. Μια νοοτροπία στηριγμέ‐
νη στο «νίκη ή τίποτα» δεν έχει θέση σε μια ομάδα.
Όμως, η βασική διαφορά του σκακιού με όλα τα άλλα αθλήματα είναι ότι ε‐
ξασκεί σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό τη σκέψη και αναπτύσσει την ευφυΐα, προ‐
σφέροντας έτσι σημαντική βοήθεια στη βελτίωση της απόδοσης των παιδιών
στο σχολείο, αλλά και του τρόπου συμπεριφοράς τους γενικότερα.
Για παράδειγμα, το σκάκι απαιτεί συνεχή και απόλυτη αυτοσυγκέντρωση.
Ένα μικρό λάθος, από μια στιγμιαία απόσπαση της προσοχής, μπορεί να οδηγή‐
σει στην ήττα. Ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας του σκακιού έγκειται στο γεγονός
ότι το αποτέλεσμα της καλής συγκέντρωσης (ή της έλλειψης αυτής) είναι άμεσα
ορατό στον σκακιστή, με αποτέλεσμα να κατανοεί τη μεγάλη της σημασία σε
κάθε παρτίδα που παίζει. Ειδικά στις μικρές ηλικίες, όπου η αυτοσυγκέντρωση
στο διάβασμα και στις εξετάσεις είναι περιορισμένη, το σκάκι μπορεί να βοηθή‐
σει ιδιαίτερα, οδηγώντας σε καλύτερα αποτελέσματα στο σχολείο.
Επιπλέον, το σκάκι βοηθά στη λήψη σωστών αποφάσεων βασισμένων στη
λογική, καθώς η ίδια η φύση του αθλήματος απαιτεί από τον σκακιστή να έχει
επιστημονική προσέγγιση στον τρόπο σκέψης του. Πρέπει συνεχώς να ερευνά
για νέες ιδέες (δημιουργικότητα), να αναλύει κάθε θέση στα επιμέρους της
στοιχεία (αναλυτική ικανότητα), να συνδέει κατόπιν όλα αυτά τα στοιχεία (συν‐
θετική ικανότητα) για την ανεύρεση της σωστής κίνησης, αλλά και να κατανέμει
σωστά το χρόνο που έχει στη διάθεσή του (διαχείριση χρόνου).
Ένα άλλο κομμάτι της σκακιστικής προπόνησης αποτελεί η ανάλυση θέσεων
και παρτίδων με σκοπό την αναζήτηση της «απόλυτης αλήθειας», χωρίς τους
περιορισμούς μιας πρακτικής παρτίδας. Στην διάρκεια της ανάλυσης, δεν μας
περιορίζει ο χρόνος και πολλές φορές επιτρέπεται να μετακινούμε τα κομμάτια
για να δούμε καθαρότερα τις μελλοντικές εξελίξεις (ικανότητα πρόβλεψης). Η
αναζήτηση της «απόλυτης αλήθειας» σε μια θέση, αποτελεί μια πρώτη εισαγω‐
γή των παιδιών στη μεθοδολογία που χρησιμοποιούν οι επιστήμες, ένα πολύ
χρήσιμο εφόδιο για το μέλλον! Η ανάλυση μιας θέσης μπορεί να έχει και μερικά
απροσδόκητα αποτελέσματα, αφού νικητής μιας παρτίδας μπορεί να έχει δια‐
πράξει πολύ σοβαρά λάθη! Είναι σημαντικό τα παιδιά να μάθουν ότι κανείς δεν
διαθέτει το αλάθητο και ότι μπορούν να κρίνουν και να αμφισβητούν τα πάντα,
εφόσον εργαστούν και παράξουν αποδείξεις που υποστηρίζουν την άποψή τους.
Εκτός από τη λογική, το σκάκι συντελεί και στην ανάπτυξη της φαντασίας, η
οποία μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικός παράγοντας μιας παρτίδας, καθώς
μπορεί να υποδείξει τη σωστή κατεύθυνση στη λήψη αποφάσεων σε περιπτώ‐
σεις που πολλοί κανόνες συνυπάρχουν για την ίδια θέση και η λογική δεν μπορεί
να δώσει σαφείς απαντήσεις. Χωρίς τη φαντασία το σκάκι θα ήταν ένα στείρο
πεδίο ενασχόλησης, το οποίο οι σύγχρονοι υπολογιστές θα είχαν επιλύσει.
Μέσα από το σκάκι τα παιδιά μαθαίνουν να αναλαμβάνουν τις προσωπικές
τους ευθύνες. Σε αντίθεση με τα ομαδικά αθλήματα, όπου η ευθύνη για το κακό
αποτέλεσμα μπορεί να αποδοθεί σε άλλους, στο σκάκι, όπου ο παράγοντας τύχη
εκμηδενίζεται, την απόλυτη ευθύνη για την αποτυχία (αλλά φυσικά και για την
επιτυχία) την έχει αποκλειστικά ο σκακιστής. Είναι ένα ατομικό άθλημα που δι‐
δάσκει το «ευ αγωνίζεσθαι» καθώς και το σεβασμό στον αντίπαλο, με χαρα‐
κτηριστικό παράδειγμα τη χειραψία πριν και μετά το τέλος της παρτίδας.
Το σκάκι μας διδάσκει ότι η επιτυχία σε όλους τους τομείς της ζωής έρχεται
μόνο μέσα από σκληρή δουλειά, υπομονή και προσπάθεια. Ο σκακιστής μαθαί‐
νει να επιδιώκει την καταξίωση με βάση μόνο τις γνώσεις και τις ικανότητές του.
Ενώ όταν είναι ακόμα αρχάριος μπορεί να κερδίσει τυχαία ή χάρη σε μια αντι‐
κανονική κίνηση του αντιπάλου, πολύ γρήγορα θα καταλάβει ότι μια τέτοια
προσέγγιση δεν του δίνει ελπίδες απέναντι σε καλούς παίκτες. Επίσης, τα λάθη
είναι αναπόφευκτα, αλλά μεγάλη σημασία έχει να μαθαίνει κανείς από αυτά και
να προσπαθεί να βελτιώνεται. Ο σκακιστής μαθαίνει να χάνει. Οι ήττες είναι
μέσα στο πρόγραμμα, αλλά το σημαντικότερο είναι η σωστή διαχείρισή τους. Ο
προβληματισμός για τα αίτια μιας ήττας και η προσπάθεια για συνεχή αυτοβελ‐
τίωση είναι στοιχεία που βοηθούν στη γενικότερη ωρίμανση ενός παιδιού.
Μέσα από το παιχνίδι και την προπόνηση, καλλιεργείται η μεθοδικότητα και
η αλληλουχία θεωρία – ασκήσεις – πράξη, που χρησιμεύει σε όλες τις βαθμίδες
της εκπαίδευσης. Επιπρόσθετα, η ενασχόληση με το σκάκι ωφελεί ιδιαίτερα την
ανάπτυξη και εξάσκηση της μνήμης. Η σκακιστική θεωρία που τα παιδιά σταδια‐
κά απομνημονεύουν καθώς και οι τυπικές θέσεις που οφείλουν να ανακαλούν
στη μνήμη τους και να χρησιμοποιούν στις παρτίδες, έχουν ως αποτέλεσμα την
καλλιέργεια της ειδική μνήμης. Ακόμα, σε κάθε κίνηση καλούμαστε να εκτιμή‐
σουμε όσο πιο αντικειμενικά μπορούμε τη θέση που έχει προκύψει στη σκακιέ‐
ρα. Πρέπει να ισορροπούμε διαρκώς τη φυσιολογική αισιοδοξία και αυτοπεποί‐
θηση μας, με τις ρεαλιστικές δυνατότητες που προσφέρει η θέση.
Τέλος, δε θα πρέπει να παραλειφθούν και κάποια δευτερεύοντα οφέλη, όπως
η εξάσκηση των ελληνικών και των αγγλικών με τη βοήθεια του σκακιστικού βι‐
βλίου. Επίσης, η επαφή με τους υπολογιστές με σκοπό να εκμεταλλευτούμε το
ατελείωτο προπονητικό υλικό που έχει εκδοθεί σε μορφή λογισμικού, εξοικειώ‐
νει τα παιδιά και με τις νέες τεχνολογίες και τη διαρκή αναζήτηση της γνώσης.
Στην Ελλάδα υπάρχει αλματώδης ανάπτυξη του σκακιού τα τελευταία χρόνια.
τερους από 41.000 εγγεγραμμένους σκακιστές. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο περι‐
λαμβάνεται και η προσπάθεια της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας να εντα‐
χθεί το σκάκι ως μέρος του διδακτικού προγράμματος στα δημοτικά σχολεία.
Ιστορία του Σκακιστικού Συλλόγου Καστοριάς
Ο Σκακιστικός Σύλλογος Καστοριάς (Σ.Σ.Κ.) είναι ένα ενεργό αθλητικό σωμα‐
τείο που έχει ως βασικό στόχο την ανάπτυξη του σκακιού στην ευρύτερη περιο‐
χή της Καστοριάς. Ιδρύθηκε το 1980 και στεγάστηκε αρχικά στο Πνευματικό Κέ‐
ντρο του Δήμου Καστοριάς. Αμέσως μετά την ίδρυσή του, ο Σ.Σ.Κ. άρχισε νασυμμετέχει στις διοργανώσεις της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας και πα‐
ράλληλα να διοργανώνει τα δικά του εσωτερικά πρωταθλήματα.
Την περίοδο 1982‐1983 η ομάδα του Σ.Σ.Κ. αγωνίστηκε για πρώτη φορά στο
πρωτάθλημα της Β' Εθνικής κατηγορίας. Από το καλοκαίρι του 1985 ο Σ.Σ.Κ. ξε‐
κίνησε να διοργανώνει σκακιστικούς αγώνες σύντομου χρόνου σκέψης, με ελεύ‐
θερη συμμετοχή, με την επωνυμία "Καστοριανά".
Το 1986 έκλεισε το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Καστοριάς, με αποτέλεσμα
ο σύλλογος να παραμείνει άστεγος για διάστημα σχεδόν ενός έτους. Το 1987
παραχωρήθηκε από το Δήμο Καστοριάς ένας μικρός χώρος στη Σκαπέρδειο α‐
γορά, στον οποίο μέχρι και σήμερα στεγάζεται ο σύλλογος. Από το 1988, με όσα
ενεργά μέλη είχαν παραμείνει, ο Σ.Σ.Κ. προσπάθησε να ανασυγκροτηθεί και να
αποκτήσει νέα μέλη, διοργανώνοντας –μεταξύ άλλων– σχολικούς αγώνες.
Το 1990 διοργανώθηκαν στην πόλη της Καστοριάς οι πανελλήνιοι εφηβικοί
αγώνες. Τη μεγάλη αυτή διοργάνωση διαδέχθηκε 6 χρόνια αργότερα το 1ο Διε‐
θνές Τουρνουά Σκάκι στην Καστοριά, μια διοργάνωση που –αν και δεν είχε συ‐
νέχεια– αποτέλεσε σημαντική οργανωτική επιτυχία, αφού κατάφερε να συγκε‐
ντρώσει σπουδαίους Έλληνες και ξένους σκακιστές στην πόλη μας, σε μία περίο‐
δο που τα καλοκαιρινά τουρνουά στην Ελλάδα ήταν ελάχιστα.
Την τελευταία πενταετία, ο Σ.Σ.Κ. συμμετέχει αδιάλειπτα στα ατομικά και ο‐
μαδικά πρωταθλήματα που διεξάγονται κάθε χρόνο στην περιοχή της Κεντρικής
και Δυτικής Μακεδονίας, σημειώνοντας συνεχή αγωνιστική πρόοδο. Αν και ε‐
πέστεψε στη Β’ Εθνική κατηγορία μόλις το 2010, πραγματοποιεί έκτοτε εξαιρετι‐
κές εμφανίσεις, με αποκορύφωμα την κατάκτηση της 3ης θέση του πρωταθλήμα‐
τος το 2010 και της 2ης θέσης το 2012. Παράλληλα, οι σκακιστές του έχουν να ε‐
πιδείξουν σημαντικές ατομικές διακρίσεις και πλήθος μεταλλίων σε περιφερει‐
ακό επίπεδο, καθώς και τιμητικές παρουσίες στα αντίστοιχα εθνικά πρωταθλή‐
ματα. Τέλος, τα τελευταία χρόνια ο Σ.Σ.Κ. διοργάνωσε πλήθος σημαντικών διορ‐
γανώσεων περιφερειακής εμβέλειας, όπως το 12ο
Ανδρων‐Γυναικών Κ.Δ. Μακεδονίας 2011 και το 1ο
κιού «Καστοριανά 2011», καθώς και εσωτερικά ανοιχτά τουρνουά τα καλοκαί‐
Ατομικό Πρωτάθλημα Σκάκι
Τουρνουά Γρήγορου Σκα‐
Για περισσότερες πληροφορίες, μπορείτε να επικοινωνήσετε με τους κ.κ. Δημη‐
τριάδη Ιωάννη‐Φίλιππο (πρόεδρος Σ.Σ.Κ.) στο τηλ.: 6945467366 και Μέλλιο
Αθανάσιο (γενικός γραμματέας Σ.Σ.Κ.) στο τηλ.: 6976704953.
Ιστοσελίδα Σ.Σ. Καστοριάς: http://www.sskastorias.gr